Pod koniec 1919 roku bolszewicy zacięcie walczyli z polskim podziemiem niepodległościowym na terenach Kijowszczyzny, Żytomierszczyzny i Podola wschodniego. Po czystkach w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej w Kijowie zaświeciło widmo krwawej rozgrywki. Jako pierwsza ofiara padł Żytomierz, jeden z najlepszych i najstarszych okręgów w P.OW. Komenda Naczelna 3.
Pod koniec listopada 1919 r. w jednej z knajp Żytomierza upił się niejaki Marcenko, uczeń gimnazjalny i członek Polskiego Sokoła w Żytomierzu, późniejszy agent „Czeki”. Po pijanemu wykrzykiwał na bolszewików niesforne rzeczy, co spowodowało aresztowanie go przez agentów Czrezwyczajki. Gdy przy rewizji znaleziono u niego zdjęcia członków żytomierskiego Sokoła, Marcenko, ratując swoją skórę, wymienił szereg osob z rodzin lokalnej młodzieży polskiej, należnej do Sokoła lub nawet nie należnej. Bolszewicy zaproponowali mu wówczas, aby wykrył jeńców wojennych w Żytomierzu, za co obiecali dać mu wino i oddać na służbę „Czeka”. Marcenko nie zawiódł pokładanych w nim, wymyślał coraz to nowe nazwiska. Na szczęście nie był wtajemniczony w pracę P. O. W., więc znał jedynie imię tych, kto należał do Sokoła.
Znaleziona jednak część peowiaków, zwłaszcza wśród najmłodszych, z Sokoła, gdzie jawnie odbywały się ćwiczenia i musztry. Dlatego organy Czeki, aresztując ich, trafiały jednocześnie na peowiaków.
Przy pomocy Marcenki bolszewicy w krótkim czasie przetasowali prawie całą młodzież polską w Żytomierzu i część starszego społeczeństa Żytomierza. Większość aresztowanych zwolniono dla braku akcji, lub na wabika, (tzn. dla wyśledzenia innych członków organizacji). Za najmniejszą jednak poszlakę przynależności do P.O.W. doświadczyli oni okrutnych tortur.
Jako pierwsi aresztowani w dniu 4 grudnia 1919 r. byli Antoni D’Erceville i ob. Adam Wiśniewski. D’Erceville był sekretarzem związku robotycznego fabryki Tajblera w Żytomierzu. Aresztowanie jego wywołało niezadowolenie wśród robotników, którzy grozili nawet zdemolowaniem „Gubczeki”.
Pomimo gróźb, tortur fizycznych i moralnych, D’Erceville nie przekazał żadnej tajemnicy P. O. W., ani też nie wydał żadnego członka.
Nie mogąc katowaniem wydobyć od D’Erceville’a tajemniczej organizacji, a bojąc się rozruchów robotniczych, bolszewicy w dniu 15 grudia w bestjalski sposób zamordowali go. Delegacji robotniczej natomiast uprzejmie powiedziano, że D’Erceville został rozstrzelany przez pomyłkę.
Dnia 8 grudnia aresztowano Rodziewicza Wiktora, komendanta placówki Radomyskiej, który o świcie przywiózł do Komendy Okręgu raport, a jednocześnie zawiózł worek ukryty s. Kieszniewskiej, u korrzej mieszkał ob. Zdzisław Dąbrowski, Komendant Placu.
Bolszewicy, którzy byli już mieli pod nadzorem mieszkanie p. Kieszniewskiej, zatrzymali przybysza, w okropny sposób go zbili i wraz z p. Kieszniewska, ob. Dąbrowskim, furmanem i następcy domowników, zawieźli do Czeka.
W tymże dniu aresztowano jeszcze L.Wiśniewskiego. P. Kieszniewską wkrótce zwolniono.
Z najbardziej męczonych uczestników: Rodziewicza i Adama Wiśniewskiego, których prawie co noc wzywano na przesłuchania. Powracali z nich po kilku godzinach do celi pokrwawieni i posiniaczeni, bo bolszewicy, wiedząc, że są dowódcami Placówki, spodziewali się od nich wydobyć informację o tajnej organizacji. Jednak pomimo tych tortur, więźniowie nie wydali żadnych tajemnic organizacyjnych, a jeszcze podtrzymywali upadających na duchu towarzyszy.
Na początku grudnia aresztowano także dwie siostry Alinkę i Stasię Kraśnickie. Pani Maria Kraśnicka przybyła do Czrezwyczajki po aresztowaniu córki i oznajmiła władzom, że w przypadku aresztowania jej córki, niech aresztują także i ją. Bolszewicy chętnie wykonali żądanie p. Kraśnickiej i osadzili ją w jednej celli z córkami.
Bolszewicy nie szczędzili aresztowanym katuszy fizycznych i moralnych, licząc na to, że przełamią ostatecznie ich milczenie. Niedługo rzeczywiście Dąbrowski wskazał na Naganowską i Katarzynę Ziemiańską. Naganowskiej nie można było aresztować, gdyż przebywała w Kijowie w przym. Kom. Nacz., natomiast Ziemiańską aresztowano dnia 16 grudnia 1919 r.
Po pewnym czasie po przesłuchaniu Alinki Kraśnickiej powiedziała K. Ziemiańskiej, że była w szoku, gdy usłyszała jak przy niej Dąbrowski wskazał na Naganowska i K. Ziemiańską. Kilka dni później Alinka Kraśnicka zapadła w więzieniu na dur plamisty. Władze Czeka nie zatroszczyły się nawet o najprymitywniejszą opiekę lekarską. Alinka leżała w gorączce na pryczy pod opieką tylko matki i sąsiadek. Nieszczęśliwą chorą w malignie ciągano na przesłuchania, aby chociaż w ten sposób zdobyć jakieś wiadomości.
Pewnego razu 17-letnią Stasię Kraśnicką zbito na mrozie wyciorami i następnie nieprzytomną od bolu postawiono na konfrontację z również poturbowanym do krwi Stasiem Zgorzelskim. Stasia, tracąc panowanie nad sobą, zaczęła opowiadać różne szczegóły pracy w P.O.W. Staś jednak nie stracił przytomności umysłów i krzyknął na oprawców, żeby dali Stasi szklankę zimnej wody, gdyż jest nieprzytomna. Dzięki przytomności chłopca, komisarze przerwali przesłuchanie i kazali odprowadzić oboje do celi.
Wreszcie nadeszła tragiczna noc z 23 na 24 grudnia 1919 г. Noc jasna, pogodna, mroźna. Dla wielu uwięzionych księżyc świecił po raz ostatni, wskazując drogę do garażu w domu Miezencewa, gdzie wykonywano egzekucje Czeki.
Około godz. 11-ej wezwano Marję Kraśnicką. Kraśnicka myśląc, że to jest kolejne przesłuchanie, poprosiła Dobrzańską, by położyła się na jej miejscu, celem łatwiejszego dozorowania chorej Alinki i wyszła. Wkrótce wróciła, gdyż jej powiedziano, że sędzia jest zajęty. Po upływie pewnego czasu znów ją wezwano. Kraśnicka wyszła, aby już więcej nie wrócić, i spotkać się z córkami dopiero we wspólnej bratniej mogile.
Potem wezwano Stasię, która podzieliła los swej matki. Następnie do celi wtargnęła horda pijanych komisarzy, którzy chcieli zabrać Alinkę siłą. W czasie ubierania się Alinka upadła, komisarze podnieśli wówczas krzyk, że symuluje. Cała cela zaczęła dopomagać w ubieraniu Alinki i żądać lekarza dla chorej. Komisarze jednak wywlekli Alinkę ze sobą.
Po pewnym czasie znów wpadła pijana zgraja, domagając się wydania rzeczy obywatelek Kraśnickich, tłomacząc, że wywieziono chorą do szpitala.
Biorąc rzeczy, upomnieli się bardzo energicznie i groźnie o torebkę ob. Kraśnickiej, w której rzekomo miały być ukryte skarby rodzinne. Po dłuższem poszukiwaniu odnaleźli torebkę w wezgłowiu pryczy i okazało się, że znajdują się tam tylko drobiazgi i jakaś broszka.
W tym samym czasie wykonywano wyroki nad peowiakami. Pozostali przy życiu współtowarzysze więzienni opowiadali, że wyroki były przyjmowane przez skazańców spokojnie i z godnością. Rodziewicz po wysłuchaniu wyroku wzniósł okrzyk: „Niech żyje Polska”, pożegnał się z towarzyszami i wyszedł.
Prycza Ziemiańskiej stała przy oknie. Ziemiańska przedmuchała otworek w lodzie szyby i widziała, jak wyprowadzano na stracenie Rodziewicza. Przeżegnała go, błogosławiąc na wieczną drogę.
Że egzekucja trwa, zrozumieli więźniowie, widząc niepomierne pijaństwo, jakie w takich wypadkach uprawiali komisarze bolszewiccy, którzy każdą ofiarę sowicie zapijali.
Następnego dnia (24 grudnia) zwolniono pozostałych aresztowanych w związku ze sprawą P. O W. Pozostali jedynię Zygmunt Bajkowski i K. Ziemiańska, która również była skazana na rozstrzelanie,
Ziemiańska zwróciła się do władz o przeniesienie jej do więzienia, motywując to tem, że Marii Gorzejewskiej, osobie starszej jest bardzo daleko i trudno dostarczać jej tu jedzenie z domu. Dnia 27 czy 28 grudnia przetransportowano Ziemianską do więzienia, gdzie miała lepsze warunki, ponieważ pilnowali tam więźniów starzy, fachowi dozorcy i nie wzywano w nocy na przesłuchania.
W lutym 1920 r. Ziemiańska została zwolniona na wabika, w celu przyłapania zaocznie skazanej na karę śmierci Naganowskiej (zmarła na dur plamisty w lutym r. 1921 w więzieniu Łukjanowskim w Kijowie, po dłuższym pobycie w więzieniu, katowaniu i znęcaniu się. Odznaczona Krzyżem Walecznych). Ukrywając się, udało się Ziemiańskiej szczęśliwie doczekać przyjścia Wojsk Polskich.
Ostatnia ofiara tragedji Żytomierskiej, Zygmunt Bajkowski został rozstrzelany dopiero w dniu 15 stycznia 1920 r., ponieważ przeciwko niemu, jako piastującemu znaczny urząd sowiecki, trzeba było zebrać niezbite dowody winy.
W maju 1920 roku na cmentarzu prawosławnym odnaleziono Bratnią Mogiłę Peowiaków. Straceni pochowani byli w bieliźnie, bez trumien. Ciała ułożono w dwa rzędy, przyczem na głowach dolnego rzędu spoczywały nogi górnego. Na nich zgóry leżała skośnie Alinka, z zarzuconemi w tył rękami, pod nią z boku Stasia. Koło Stasi Kraśnicka i Dąbrowski. W dolnym rzędzie pośrodku ob. Rodziewicz, po bokach bracia Wiśniewscy i jeszcze jakiś nierozpoznany trup. Bajkowski pochowany był osobno.
Ciała straconych wystawiono w Katedrze, następnie w dniu 15 maja 1920 r. pochowano ich z honorami wojskowemi na cmentarzu katolickim, we wspólnej Bratniej Mogile.
Przedstawiając poległych i więzionych do odznaczenia Orderem ,,Virtuti Militari“ i „Krzyżem Walecznych”, Kom. Nacz. P. O. W. nie uznała, niestety, za możliwe przedstawić do odznaczenia wszystkich.
Do zachowania się peowiaków w czasie przesłuchań Kom. Nacz. odnosiła się nadzwyczaj surowo i bezwzględnie. Samo bowiem należenie wówczas do P. O. W., w czasach czerwonego teroru, stawiało człowieka poza nawias i było równoznaczne z wykreśleniem z listy żyjących, gdyż nawet podejrzenie o sympatję lub współudział kończyło się zwykle katuszami i męczarnią w lochach „Czeki”, a nierzadko nawet utratą życia.
Dlatego Komenda Naczelna winna była wychować i posiadać kadrę żołnierzy niezłomnych.
Nie mając wskutek powyższych wypadków żadnej łączności z Żytomierską Komendą Okręgową, w pierwszych dniach stycznia 1920 r. Komendant Naczelny wysłał ob. Hajduczankę dla nawiązania łączności z Żytomierzem.
Hajduczanka odbyła drogę pieszo (ok. 130 km.) w ciągu 3 dni, przedzierając się szczęśliwie pomiędzy walczącymi bandami.
W Żytomierzu dowiedziała się, że wszystkie adresy organizacji są zdekonspirowane i że siedmiu peowiaków rozstrzelano w miejscowej Czrezwyczajce. Pozostała mimo to w Żytomierzu, zebrała wiadomości o wypadkach i nawiązała kontakt z pozostałymi (Perłowska). W ciągu następnych 3-ch dni, również pieszo, przedarła się do Kijowa, gdzie złożyła raport Kom. Nacz. o wypadkach w Żytomierzu
26 stycznia 1920 r. na dworcu kolejowym została aresztowana jadąca do Kraju kurjerka, Marja Chojnacka, która zdążyła jednak zniszczyć wszystkie raporty i kompromitujące dokumenty, jakie miała przy sobie. Chociaż rewizja osobista nic nie wykryła, jednak Chojnacka była więziona w ciągu siedmiu tygodni w „Osobom Politiczeskom Otdziele” w Kijowie.
Po otrzymaniu wiadomości o aresztowaniu Chojnackiej, Kom. Nacz. wysłała Hajduczankę do Nacz. Dow. z raportem o przebiegu tych wypadków. Hajduczanka przedarła się do Polski (przeważnie piechotą) przez okolice, w których grasowały najrozmaitsze bandy powstańcze, oraz poprzez fronty bojowe i okupacyjne.
Tymczasem po masakrze w Żytomierzu, nastąpiła krwawa rozprawa w Winnicy…
Ciała straconych wystawiono w Katedrze, następnie w dniu 15 maja 1920 r. pochowano ich z honorami wojskowemi na cmentarzu katolickim, we wspólnej Bratniej Mogile.
Leave a Reply