Odnowienie diecezji kijowsko-czernichowskiej nastąpiło za sprawą biskupa Jana Samuela de Ossa Ożgi (1723-1756), który w 1724 r. za jej stolicę obrał Żytomierz. W Żytomierzu w latach 1724-1725, na miejscu zniszczonego w XV wieku przez Tatarów kościoła Panny Marii, wybudowano najpierw drewnianą katedrę rzymską, konsekrowaną w 1726 r., natomiast murowaną z cegły konsekrowano w 1746 r. W 1762 r. rozpoczęło tutaj także działalność seminarium duchowne.
Żytomierz był miastem leżącym na pograniczu kultur i narodowości. Liczne najazdy ze wschodu i południa parokrotnie niemal zrównały miasto z ziemią. Nowa katedra znacznie ucierpiała w pożarze, który miał miejsce w 1768 roku, kiedy po ogłoszeniu Konfederacji Barskiej miasto zajęły wojska moskiewskie, paląc je doszczętnie. Jednak katedra została odbudowana.
Dzieje diecezji kijowskiej zamyka data trzeciego rozbioru. Ostatni jej skrawek – powiaty żytomierski i owrucki zostają połączone z częścią diecezji łuckiej tworząc diecezję łucko-żytomierską. Pozostała część dawnej diecezji kijowskiej została oddana w zarząd arcybiskupa mohylewskiego.
Pierwszym biskupem łucko-żytomierskim został Kacper Cieciszowski, który, co prawda, przeniósł się do Łucka, ale to za jego rządów, w 1801 r., przebudowano katedrę w Żytomierzu, którą konsekrowano 30 sierpnia 1805 r.
Około połowy wieku XIX wybudowany został przy katedrze pałac biskupów, a następca Cieciszowskiego, bp Michał Piwnicki (w latach 1831-1845) przeniósł do Żytomierza konsystorz i seminarium duchowne, które pomieściło się w budynkach skasowanego w 1842 r. klasztoru bernardynów. Obecnie w dawnym pałacu biskupim znajduje się Żytomierskie Muzeum Krajoznawcze z kolekcją dzieł sztuki pochodzących w dużej części z dawnych majątków okolicznej szlachty.
W 1917 r. na czele diecezji łucko-żytomierskiej stanął bp. Ignacy Dub-Dubowski. Początek rządów sowieckich na Żytomierszczyźnie to czas anarchii i terroru, grabieży i rekwizycji, represji skierowanych także wobec Kościoła. W czerwcu 1919 r. bp. Dubowski zostaje wypędzony z pałacu biskupiego. Nie bez trudu, ponieważ próbują ująć go sowieccy agenci, udaje mu się dotrzeć do Łucka. Przyjedzie jeszcze raz do Żytomierza podczas ofensywy polskich wojsk na Kijów. Gdy jednak w czerwcu 1920 r. front zostanie przerwany przez armię Budionnego opuści miasto na zawsze.
Kiedy w wyniku traktatu ryskiego po stronie sowieckiej znalazła się cała diecezja żytomierska, papież Pius XI w 1925 r. ostatecznie rozwiązał jej unię z diecezją łucką. Wkrótce także wszystkie diecezje rzymsko- i greckokatolickie zostały zlikwidowane przez władze Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej.
Katedra w Żytomierzu przetrwała w kształcie architektonicznym nadanym jej ostatecznie na przełomie XIX i XX wieku. Ówczesna niewielka rozbudowa kościoła w duchu neobaroku, autorstwa cenionego architekta Władysława Dąbrowskiego, nie wpłynęła znacząco na zachowany do dziś zewnętrzny wygląd świątyni. Nie ucierpiał również XIX-wieczny pałac biskupi, mimo próby podpalenia go w 1919 roku. Katedra początkowo stała zamknięta, później urządzono w niej muzeum. Skutkiem rządów sowieckich, a także okupacji niemieckiej było ograbienie lub zniszczenie elementów wystroju wnętrza, obrazów, rzeźb, przedmiotów liturgicznych. Zachowało się na szczęście wiele tablic pamiątkowych poświęconych osobom duchownym i świeckim m.in. epitafium kompozytora i pianisty Juliusza Zarębskiego, ufundowane przez jego rodzinę, wykonane przez znanego rzeźbiarza Andrzeja Pruszyńskiego. Cenna jest także tablica z napisem fundacyjnym z 1746 r., upamiętniającym bpa Ożgę.
16 stycznia 1991 r. papież Jan Paweł II wznowił działalność diecezji rzymskokatolickich na Ukrainie, mianując biskupów we Lwowie, Kamieńcu Podolskim i Żytomierzu.
W 2013 r. zakończone zostały w katedrze św. Zofii prace, których celem było zabezpieczenie świątyni przed wilgocią. Na wniosek Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” udzielone zostały dotacje z Programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Ochrona polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą. Projekt prowadzony był pod kierunkiem dr. inż. Ryszarda Jurkiewicza.
Leave a Reply