Proces formowania polskiej społeczności w Odessie rozpoczął się pod koniec XVIII wieku, kiedy pojawili się tu pierwsi osadnicy z ziem dawnej Rzeczypospolitej.
Wśród Polaków, którzy osiedlili się w mieście, byli przedstawiciele wyższych i średnich warstw społecznych: arystokracja, inteligencja, kupcy oraz rzemieślnicy, w tym mechanicy, stolarze, szewcy i inni. W większości Polacy byli wyznania rzymskokatolickiego, jednak wśród nich byli także przedstawiciele innych wyznań.
W 1795 roku rozpoczęto budowę kościoła przy ulicy Kateryneńskiej, który powstał ze środków miejscowych katolików. Nowa murowana świątynia, zbudowana w 1853 roku według projektu architekta Francesco Morandiego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, stała się największą w regionie południowym. To właśnie tam znajdowała się katedra utworzonej w 1852 roku tyraspolskiej diecezji rzymskokatolickiej. Proboszczem świątyni został polski ksiądz Jerzy Bezutowicz.
Polacy odgrywali ważną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i kulturalnym miasta. Tworzyli znaczącą grupę, zajmującą się sprawami społeczeństwa obywatelskiego. Zajmowali się handlem, byli właścicielami domów i sklepów.
Do polskiej arystokracji należały wspaniałe budowle architektoniczne. Niektóre pałace, które zachowały się do dziś, zostały zaprojektowane przez polskich architektów. O obecności licznej grupy Polaków w centrum Odessy świadczą nazwy niektórych ulic. Na przykład ulica Sofijewska została nazwana na cześć żony Stanisława Potockiego – Zofii, w miejscu gdzie znajdował się ich pałac. Polscy kupcy budowali swoje domy i magazyny zbożowe w pobliżu portu – przy ulicy Polskiej oraz na Polskim Zjeździe.
Polski magnat I. Sobański zbudował ogromne magazyny do przechowywania zboża przeznaczonego na handel zagraniczny, tzw. koszary sabańskie (obecnie budynek należy do Odeskiego Państwowego Uniwersytetu Spraw Wewnętrznych). Przedstawiciele polskiej arystokracji otrzymywali działki pod budowę domów i magazynów na Greckim i Wojennym forsztatach (przedmieściach) miasta. Wśród nich były rodziny: Sobańskich, Potockich, Czartoryskich, Rzewuskich i inne.
W 1803 roku jednym z największych domów handlowych w Odessie, prowadzących handel międzynarodowy przez port odeski, było „Towarzystwo Polskie”, kierowane przez braci Prota i Seweryna Potockich. Należały do niego rodziny: Rodoskich, Lipkowskich, Czackich i Drzewieckich. Dzięki staraniom ostatnich przywrócono żeglugę na Dniestrze. Statek „Tadeusz Czacki” przewoził pszenicę, wódkę oraz tureckie owoce.
W drugiej połowie XIX wieku, oprócz działalności indywidualnych polskich dobroczyńców, rozpoczęto zbiórki wśród zamożnych parafian na pomoc ubogim i sierotom przy kościele katolickim. Pierwsze katolickie towarzystwo dobroczynne zostało założone w 1882 roku przez Polaka Konstantego Wołodkiewicza.
Polski teatr był jednym z pierwszych teatrów amatorskich w mieście. W salonach polskiej arystokracji odbywały się koncerty. Szczególną popularnością cieszyły się występy skrzypka-wirtuoza Apolinarego Kątskiego, którego grę wysoko oceniał nawet Niccolò Paganini.
W tym czasie miasto odwiedzili także przedstawiciele polskiej kultury, w tym znany poeta i działacz społeczny Adam Mickiewicz, który przebywał na zesłaniu w Odessie od lutego do listopada 1825 roku. Miasto oraz nowe znajomości zainspirowały go do napisania cyklu wierszy.
W latach 30. XIX wieku Polacy o nastawieniu patriotycznym poparli powstanie listopadowe. Wskutek carskich represji ucierpiały rodziny Potockich, Sobańskich i Czartoryskich, których majątki zostały skonfiskowane przez władze rosyjskie. Dom Potockich został odebrany za udział Aleksandra Potockiego w powstaniu i przekazany instytucjom duchownym. Z kolei ogromny magazyn hrabiego Aleksandra Sobańskiego został przejęty i zamieniony na koszary wojskowe.
W pierwszej połowie XIX wieku Polacy stworzyli swoją społeczność, która mimo niewielkiej liczebności odgrywała ważną rolę w życiu Odessy. Jej przedstawiciele rozwijali handel zagraniczny, zakładali szkoły, budowali świątynie i instytucje kulturalne, przyczyniając się do rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego miasta.
Lidia Baranowska, fot. https://www.chatawlesie.pl/2014/01/polacy-w-odessie/, 2 kwietnia 2026 r.
Leave a Reply